Xədicə Həmidova — Gözdə İlkin: yaddaşın parçada əksi
(AZRA-nın “Təsviri sənət və sənətşünaslıq” Fakültəsinin Təsviri incəsənət tarixi və nəzəriyyəsi ixtisası üzrə IV kurs tələbəsi)
Müasir rəssam Gözdə İlkin 1981-ci ildə Kütahya şəhərində
anadan olmuşdur və hazırda İstanbul şəhərində yaşayır və fəaliyyət göstərir. O,
bakalavr təhsilini Mimar Sinan Gözəl Sənətlər
Universitetində almış, daha sonra
isə magistr təhsilini Marmara Universitetində tamamlamışdır.
Gözdə İlkin uşaqlıq dövründən etibarən ailəsi ilə
birlikdə müxtəlif şəhərlərdə yaşamış, tez-tez köç etmişdir. Bu davamlı hərəkətlilik
onun dünyagörüşünə və yaradıcılığına mühüm təsir göstərmişdir. 2004-cü ildən
etibarən isə o, artıq ailəsindən müstəqil şəkildə səyahət etməyə başlamışdır.
Bu səyahətlər əsasən təhsil və incəsənət çərçivəsində baş tutmuş, o, Avropanın
müxtəlif incəsənət mərkəzlərini ziyarət etmişdir.
2009-cu ildə rəssam bir qrup sənətçi ilə birlikdə
Gürcüstan, Azərbaycan və İran ərazilərinə səyahət etmişdir. Bu səfərlər onun
yaradıcılığında dönüş nöqtəsi olmuş və nəticədə miqrasiya, sərhədlər kimi
mövzular onun işlərində ön plana çıxmışdır.
2004-cü ildən başlayaraq Gözdə İlkin ev şəraitində
tikmə ilə məşğul olmağa başlamışdır. Nənəsinin vəfatından sonra ona məxsus
parçalar rəssam üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. İlkin bu parçalar üzərində
müxtəlif formalar tikərək onları bədii ifadə vasitəsinə çevirmişdir. Bu fəaliyyət
ilkin mərhələdə incəsənət məqsədi daşımırdı; əksinə, nənəsindən qalan xatirələri
yaşatmaq və şəxsi yaddaşı qorumaq niyyəti ilə bağlı idi.
Zaman keçdikcə bu şəxsi təcrübə bədii praktikaya
çevrilmiş, istifadə olunan parçalar yaddaşın daşıyıcısı, onların üzərindəki
tikmələr isə itkinin vizual ifadəsi kimi çıxış etmişdir. Beləliklə, rəssam öz fərdi
və şəxsi hisslərini kollektiv yaddaşa yönəldərək onları ictimaiyyətə təqdim etməyə
başlamışdır.
Yaradıcılıq texnikasına nəzər saldıqda, Gözdə İlkin əsasən
tikmə, rəngləmə, təsviri sənət və akril boya ilə işləmə kimi müxtəlif
üsullardan istifadə edir. Onun aldığı ali təhsil bu prosesə mühüm təsir göstərmişdir.
Belə ki, rəssam əsərlərini birbaşa material üzərində yaratmır; əvvəlcə eskizlər
hazırlayır, daha sonra bu eskizləri parçanın üzərinə köçürərək əl ilə tikmə
vasitəsilə təsvirləri formalaşdırır və kompozisiyanı sabitləşdirir.
Material seçimi də onun yaradıcılığında xüsusi yer
tutur. Gözdə İlkin tez-tez yastıq üzlükləri, pərdələr və müxtəlif parça
qalıqlarından istifadə edir. Bundan əlavə, onun çoxsaylı səyahətləri material
seçimində də öz əksini tapır. Rəssam tez-tez bit bazarlarından və ikinci əl
mağazalardan əldə etdiyi parçalara üstünlük verir.
Onun fikrincə, bu cür materiallar artıq öz daxilində
müəyyən bir tarix və yaddaş daşıyır. Məhz bu “keçmişi olan” parçalar üzərində
işləmək həm bədii baxımdan daha maraqlı, həm də konseptual olaraq daha zəngin nəticə
verir. Beləliklə, materialın əvvəlki həyatı ilə rəssamın müdaxiləsi arasında
dialoq yaranır və əsər yalnız vizual deyil, həm də yaddaş və zaman qatlarını
özündə birləşdirən bir ifadəyə çevrilir.
Yaradıcılığın ilkin dövrlərinə baxdıqda, Gözdə İlkin əsasən
şəxsi hisslərini və həyatından götürülmüş motivləri istifadə etmişdir. Erkən
işlərində o, tez-tez fotolarda təsvir olunan ev əşyalarını öz əsərlərinə daxil
edirdi. Eyni zamanda avtoportretləri də işlərinə daxil edərək, bu şəxsi təsvirləri
ev əşyaları ilə bir vəhdət halında təqdim edirdi; məqsəd, fərdi xatirələri və
keçmişi vizual şəkildə ifadə etmək idi.
Onun ilkin yaradıcılığına Françesko Vudman, Klod Kaxun
və digər fotoqraflar təsir göstərmişdir. Bu dövrdə Gözdə İlkin ailə fotolarını əsərlərində
istifadə edərək, oradakı formaları bir qədər abstrakt şəkildə təqdim edirdi.
Lakin illər keçdikcə, onun yaradıcılığında formaların abstraktlaşdırılması daha
da güclənmiş, bəzi işlərdə hətta absurd səviyyəyə çatmışdır.
Son illərdə Gözdə İlkin yaradıcılığında parçalar üzərində
kiçik səhnələrin təsvirini görmək mümkündür. O, artıq yalnız formalarla işləməkdən
kənara çıxaraq, parçalar üzərində mini səhnəciklər yaratmağa çalışır. Bu
prosesdə əsas ilham mənbəyi təbiətdir; təbiətdən götürülən motivlər onun tikmə
texnikası vasitəsilə transformasiya və şəfa proseslərini vizual şəkildə ifadə
edir. Belə ki, təsvirlərdə bitki, heyvan və insan aləmi bir-biri ilə əlaqəli şəkildə
birləşir, nəticədə harmoniya və həyatın dövriyyəsi bədii dil vasitəsilə təqdim
olunur.
Gözdə İlkin yaradıcılığında əsas mövzular arasında
gender məsələləri, ictimai və siyasi hadisələr, şəhər həyatında baş verən
proseslər və miqrasiya mövzuları xüsusi yer tutur. Miqrasiya mövzusuna keçməzdən
əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, onun əsərlərində gender məsələləri geniş şəkildə
işlənmişdir və bu mövzu onun çoxsaylı işlərinin mərkəzində dayanır.
Bundan əlavə, Gözdə İlkinin yaradıcılığında təbiətə
münasibət də mühüm rol oynayır. Son illərdə təbiət motivlərinin əsərlərində
daha çox görünməsi onun təbiətlə əlaqəsini və təbiətdən ilham almasını tam şəkildə
əks etdirir. Onun işlərində bitki və heyvan aləmi, insan figurları ilə birlikdə
harmonik şəkildə təqdim olunur və bununla da həyat və təbiətin dövriyyəsi
vizual dildə ifadə edilir.
Miqrasiya mövzusunun onun yaradıcılığında əhəmiyyətli
yer tutmasının əsas səbəbi ailəsinin tez-tez şəhərdən şəhərə köç etməsi
olmuşdur. 1984–1998-ci illər arasında bu davamlı hərəkətlilik Gözdə İlkinin
kiçik yaşlarından yeni məkanlara adaptasiya olmasına imkan yaratmış, onu fərqli
mədəniyyətlərlə tanış etmiş və yeni biliklər əldə etməyə təşviq etmişdir. Nəticədə
bu şəxsi təcrübə onun yaradıcılığına miqrasiya mövzulu əsərlər yaratmaq üçün
ilham vermişdir.
Gözdə İlkin yaradıcılığında bitki motivləri xüsusilə
önəmli yer tutur. Bu təsirin əsas mənbələrindən biri onun 2016-cı ildə Bluklində
keçirdiyi rezidensiya olmuşdur. Bu dövrdə rəssam təbii boyalardan istifadə etməyə
başlayaraq formaları daha sərbəst və ifadəli şəkildə təqdim edə bilmişdir.
Bruklində o, yerli bitkilərlə tanış olmuş, onların
formalarını yaxından öyrənmiş və əsərlərində bu təsirləri vizual şəkildə əks
etdirmişdir. Bitkiləri artıq sadəcə təbii obyekt kimi deyil, bir həyat prosesi
və şəfa verici varlıqlar kimi qəbul etmiş, onları abstrakt, bəzən isə
antropomorf – yəni insanlaşdırılmış – formada təsvir etməyə başlamışdır. Beləliklə,
Gözdə İlkinin son dövr işlərində bitkilər həm təbiət motivi, həm də bədii ifadənin
mərkəzi elementinə çevrilmişdir.
Gözdə İlkin yaradıcılığında istifadə olunan
personajlar əsasən ailə fotolarından götürülür. Lakin bu personajlar, həmçinin
bitki formaları da olsa, əsərlərdə ilkin formalarını itirərək abstraktlaşır və
daha universal bir görünüş qazanırlar. Bu proses nəticəsində onların vizual
dili yalnız şəxsi xatirələrə bağlı qalmır, həm də abstrakt incəsənətin prinsiplərini
tam şəkildə əks etdirir.
Gözdə İlkinin əsərlərinin adları da xüsusi diqqət çəkir.
Rəssamın öz sözlərinə görə, bu adlar çox vaxt ədəbiyyat, performans və ya film əsərlərindən
ilhamlanaraq seçilir. Onun üçün söz bir forma rolunu oynayır; adlar nə qədər
poetik səslənsə də, onların mənası müasir dövrün problemlərini və məsələlərini əks
etdirir.
Bu adlar tez-tez şəhər həyatını, gender məsələlərini,
ictimai və sosial prosesləri əhatə edir və beləliklə, əsərlərin konseptual məzmununa
əlavə qat verir. Rəssamın yaratdığı adlar həm vizual, həm də semantik baxımdan əsərlərin
müasir sosial kontekstdə oxunmasına imkan yaradır.
Gözdə İlkinin yaradıcılığına ilham verən qadın rəssamlardan
biri Gülsün Karamustafadır. Gülsün Karamustafanın əsərləri yalnız Gözdə İlkinin
deyil, digər müasir türk rəssamlarının yaradıcılığına da əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.
Gülsün Karamustafanın yaradıcılığı üç əsas tematik
istiqamətdə inkişaf etmişdir: miqrasiya, şəxsi hisslər və gender məsələləri.
Onun əsərlərində Türkiyənin modernləşmə və modernizasiya prosesləri əks olunur;
həmçinin tarixdə görünməyən və ya unudulmuş hadisələrin görünən tərəfi
vurğulanır və bu hadisələr əsərlərin mərkəzi mövzusuna çevrilir. Gülsün
Karamustafanın siyasi və iqtisadi mövzulara yönəlmiş işləri müasir türk incəsənətində
önəmli bir zaman yaratmışdır.
Bütün bu mövzulara baxaraq görmək olar ki, onların təsiri
Gözdə İlkinin yaradıcılığında da açıq şəkildə hiss olunur. Miqrasiya, gender və
şəxsi hisslər kimi tematiklər onun işlərində bariz şəkildə öz əksini tapmışdır.
Gözdə İlkinin yaradıcılığına təsir göstərən digər rəssamlardan
biri də Güneş Terkoldur. Güneş Terkol, Gözdə İlkin kimi, tikmə işləri vasitəsilə
fikirlərini parçalar üzərində ifadə etmişdir. Onun əsərlərində əsas ilham mənbəyi
ətrafında baş verən hadisələr olmuş və bu hadisələr parçalar və kumaşlar üzərində
vizual şəkildə əks olunmuşdur.
Güneş Terkolun əsərlərində personajlar əsasən
qadınlardır və onlar çox vaxt yumorlu şəkildə təsvir olunurlar. Bu qadınlar ya
Türkiyədə baş verən mədəni dəyişikliklərə uyğunlaşır, ya da kəskin şəkildə buna
qarşı çıxaraq adaptasiya olmaqdan imtina edirlər. Tikmə prosesi və istifadə
olunan parçalar özü müstəqil bir incəsənət forması kimi çıxış edir və müasir
incəsənətdə yeni ifadə imkanları yaradır.
Xüsusilə, Güneş Tirkolun tikmə texnikası və gender
tematikası, müasir dövrün mədəni dəyişikliklərini əks etdirən yanaşması, Gözdə
İlkinin yaradıcılığına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Bu təsir Gözdə İlkinin həm
texnika seçimində, həm də mövzu yönümlü işlərində açıq şəkildə görünür.
Gözdə İlkinin yaradıcılığında antropomorf bitki aləmindən
başqa, miniatür sənətinin təsirini də aydın şəkildə görmək mümkündür. Rəssamın
öz sözlərinə görə, miniatür sənətinin incəliklərini dərindən bilməsinə
baxmayaraq, onun məqsədi miniatür təsvirlərini parçaya sadəcə surət kimi köçürmək
deyil. Əksinə, o, miniatür formalarının vizual və struktur anlayışını, onların
forma hissini tikmə texnikası vasitəsilə öz əsərlərində əks etdirməyə çalışır.
Xüsusilə, Gözdə İlkin Osmanlı və Təbriz miniatürlərindən
ilhamlanaraq bu sənətlərin forma anlayışını öz əsərlərinə daxil edir. Digər tərəfdən,
onun tikmələrində istifadə olunan parlaq və zəngin koloritlər də miniatür sənətinə
olan yönəlməsini göstərir. Beləliklə, Gözdə İlkinin işlərində miniatür sənəti
yalnız dekorativ element kimi deyil, həm də formaların və rəngin konseptual
ifadəsi kimi önəmli rol oynayır.
